O analitičkoj psihologiji Karla Gustava Junga

Smatran za jednog od najoriginalnijih, najkreativnijih, najšire obrazovanih i filozofski potkovanih dubinskih psihologa, Karl Gustav Jung (1875–1961) živeo je u doba u kojem su i naučna misao i popularna kultura iznedrile osnovne postulate iz kojih se razvila analitička psihologija.

Teorija i praksa Jungove psihologije proistekle su iz njegovog veoma obuhvatnog poznavanja brojnih disciplina, počevši od filozofije, dubinske psihologije i psihijatrije, pa do okultne filozofije, religiozne, alhemijske i mistične misli, kako Istoka tako i Zapada, posredovane njegovom ličnom psihološkom jednačinom. Jung je verovao da sve psihološke teorije odražavaju ličnu istoriju njihovih kreatora, te prilično postmodernistički kaže da je „način na koji razumevamo stvari uslovljen onim što jesmo“ (CW 4, § 773). Lična jednačina je polazna tačka u stvaranju bilo kog psihološkog pojma ili teorije jer će oni „uvek biti proizvod subjektivne psihološke konstelacije istraživača“ (CW 6, § 9).

Kada je nakon razlaza sa Frojdom 1913. godine Jung napustio psihoanalitički pokret, skovao je pojam analitička psihologija da bi označio novu psihološku nauku, koja je delimično proistekla iz dubinske psihologije Frojda i Adlera. Uvek je naglašavao da je njegova psihologija empirijski zasnovana nauka, koja u sebi objedinjuje teoriju, pisano delo i istraživački rad sa psihoterapijskom praksom.

Iako Jungovo delo sadrži i ʼpremoderneʼ i ʼmoderneʼ ideje i perspektive, njegov sveukupni stav spram psihe je postmoderan: osnovna, gradivna metafora analitičke psihologije jeste dijalog između svesnog i nesvesnog, međuigra subjekta i objekta, Ja i Ti, te duše i tvari. Sržna metafora Jungove psihologije jeste duša, jer posao psihologa i jeste da ispoljavanju psihe dâ smisao, da snabde dušu odgovarajućim pričama o njoj samoj.

Za Junga, duša je izuzetno složene prirode – neprekidno je u pokretu, mnogostruka je, višeznačna, slojevita, živa, puna kreativnog potencijala. On je čak poistovetio predstavu sa psihom („predstava je psiha“, CW 13, § 75), čime je želeo da istakne da je duša sačinjena od predstava. Njegovo postmoderno viđenje psihe dolazi do izražaja u sledećem iskazu: „Svaki psihički proces jeste predstava i ‘predstavljanje’, jer u protivnom svest ne bi mogla postojati…” (CW 11, § 889). Pojednostavljeno rečeno, predstava je i ono što tvori samo iskustvo, a i svet u kome se to iskustvo odigrava. Štaviše, on je uveo sasvim novo shvatanje predstava kao izvora, sačinitelja psihičke realnosti. Za Junga i analitičku psihologiju, svet psihičke realnosti ne odnosi se na svet materijalnog ili bića, već na svet predstava. Realnost više ne počiva na božanskom, istini, večitim idejama ili tvari, već na imaginativnoj sposobnosti duše. Iskustvo realnosti je plod sposobnosti duše da predstavlja. „Psiha kreira realnost svaki dan. Jedini izraz koji mogu da upotrebim ne bih li izrazio tu aktivnost jeste fantazija /…/ Fantazija mi se čini  najjasnijim izrazom naročite aktivnosti psihe“ (CW 6, § 78).

Psihičke predstave i imaginacija su, prema Jungu, medijum u kojem se ujedinjuju suprotnosti. Istovremeno, ovaj medijum je i ‘mesto’ ujedinjenja unutrašnjeg i spoljašnjeg sveta osobe, koje joj pruža doživljaj uronjenosti i neraskidive povezanosti sa oba sveta. Jungovo suštinsko ubeđenje je da   psihu čini dijalektička isprepletenost intrapsihičkog, telesnog i interpersonalnog iskustva sa svetom u celini, analitičkim procesom i životom kao takvim. Uvek je naglašavao realnost postojanja psihe kao zasebnog entiteta: psihički fenomeni su međusobno povezani i isprepleteni, ali se ne mogu svesti na druge nivoe postojanja, na primer – DNA, neurone, sinapse, to jest biologiju, i treba da budu proučavani onako kako su doživljeni. Postojanje duše, odnosno psihe je objektivna psihološka činjenica kojoj ne treba naučni dokaz postojanja. Analiza psihe se nikada ne može završiti – samo se menjaju načini i nivoi našeg opštenja sa njenim sadržajima.

Jungovi radovi o teoriji i metodu analitičke psihologije prikupljeni su u dvadesetak tomova njegovih Sabranih dela, uključujući i njegove prepiske sa značajnim ličnostima, uspomene, sećanja, intervjue i biografski materijal.

Neki od osnovnih pojmova analitičke psihologije, pored onih koji su već spomenuti (psiha, predstava, fantazija, duša) takođe su:

(1) psihička energija – hipotetički konstrukt, pojam nastao po analogiji sa pojmom energije u fizici, kojim se objašnjavaju dinamičke promene u psihi; predstavlja celokupnu životnu energiju koja omogućava mentalni rad ličnosti, a ima ne samo uzrok, pokretač, već i cilj;

(2) arhetipovi – urođeni, konstitutivni deo psihe, hipotetski entitet koji je sâm po sebi nepredstavljiv, ali čije se dejstvo očitava u svesti kroz njegova ispoljavanja, arhetipske likove, predstave i ideje; univerzalni obrasci ponašanja ili motivi;

(3) simboli – najbolje moguće iskazivanje nečega što je suštinski nepoznato i nedokučivo; na slikovit i živ način opisuju sadržaje od najveće važnosti za čoveka – njegovo unutrašnje biće i odnose sa vaseljenom koja ga okružuje;

(4) kompleksi – grupa emocionalno nabijenih ideja ili predstava koje imaju uticaja na čovekovo ponašanje i svesno doživljavanje; ʼsredišteʼ kompleksa je arhetip ili arhetipska predstava;

(5) Jastvo – sveukupnost svih psihičkih procesa, kako svesnih tako i nesvesnih, arhetipska predstava svih čovekovih potencijala i jedinstvo ličnosti kao celine.

Dosad postoje tri glavne škole analitičke psihologije – klasična, razvojna i arhetipska škola:

Klasična škola – u potpunosti podržava, nastavlja i unapređuje ono što bi se moglo nazvati osnovnim učenjem K. G. Junga i njegovih učenika i saradnika;

Razvojna škola – povezuje analitički pristup sa savremenim psihoanalitičkim tokovima, a naročit naglasak stavljen je na rani razvoj i transferno-kontratransferni odnos u analizi;

Arhetipska škola – koja verovatno više ne predstavlja dominantno kliničku orijentaciju, polazi od Jungovog određenja arhetipa kao osnovnog sačinitelja i tvoritelja psiholoških fenomena.